Nonconformistische kunst door Nikolai Nikolajevitsj Vologzhanin

De heropening van onze winkel combineren we met de opening van een verkooptentoonstelling van nog nooit eerder vertoond werk van de Russische schilder Nikolai Vologzhanin (1945): Nonconformistische kunst; een onderzoek naar kleur en vrijheid

We tonen een serie abstracte schetsen uitgevoerd in gouache, waarbij de kunstenaar zich heeft beperkt tot een palet van slechts één of twee kleuren. Deze krachtige schetsen hebben, sinds hun aanschaf in de vroege jaren 1980, altijd in een map gezeten en het is voor het eerst dat ze aan het publiek worden getoond. Nu ze zijn ingelijst is het resultaat spectaculair te noemen.

 

Nikolai Nikolajevitsj Vologzhanin

De kleurschetsen lijken zonder enige terughoudendheid of twijfel in één beweging te zijn opgezet. In al hun directheid komen ze echt bij je binnen zetten. Je voelt de emotionele lading en dat wordt nog eens bekrachtigd met de kenmerkende vingerafdruk waarmee Vologhzanin zijn werk – als met een zegel – signeert: “dit ben ik”.

Niet al de schilderijen en tekeningen van Vologhzanin zijn zo toegankelijk, maar het is mijn ervaring dat wanneer je je er eenmaal voor openstelt, je zijn werk plotseling weet te begrijpen. Je sluit er vriendschap mee. Je herkent het vuur, de emotie, de melancholie, de spiritualiteit in zijn werk en die worden je dierbaar.

Dit soort kleine abstracte gouaches van Vologzhanin uit de late jaren ’70 vormen een hoogtepunt binnen zijn oeuvre. Ze zien er opvallend fris uit tegen de achtergrond van de tanende of bijna volledig opgebruikte passie voor abstracte kunst in Moskou in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw, waaraan alle niet-officiële kunstenaars van die tijd zich hebben gewaagd.

Nikolai Nikolajevitsj Vologzhanin werd op 9 mei 1945 geboren in Zhokhov in de Moskou regio. Zes maanden later werd hij wees. Vanaf 1963 genoot hij zijn kunstopleiding in Moskou, waar hij ook afstudeerde. Vanaf zijn zestiende zou hij al deelnemen aan tal van exposities, maar later werd zijn werk van officiële exposities uitgesloten.

Nikolai Vologhzanin

 

De Russische Revolutie oefende aanvankelijk grote aantrekkingskracht uit op vooruitstrevende kunstenaars. Zoals Kazimir Malevich, tussen 1910 en 1917 één van Europa’s meest vooruitstrevende kunstenaars. Al snel veranderde het communistische regime echter in een alles controlerend, repressief systeem waarbij ook de kunst dienstbaar werd gemaakt aan de doelstellingen van de Partij,
kunstenaars verloren de vrijheid om hun eigen stijl en onderwerpskeuze te bepalen, Malevich werd gedwongen om de abstracte schilderstijl die hem beroemd had gemaakt, op te geven en zich toe te leggen op de voorgeschreven thema’s en het uitdragen van de communistische heilsstaat. Andere kunstenaars, zoals Wassily Kandinsky en Marc Chagall, ontvluchtten de Sovjet-Unie.

Nikolai Vologhzanin

Het gevolg was dat de Sovjet kunst verstarde tot sociaal realistische, conformistische, en vooral totaal risicoloze kunst zoals die aan de academies werd onderwezen. Kunstuitingen van niet-officiële kunstenaars die niet aan deze normen voldeden (de “nonkonformisty”) werden sterk onderdrukt. De paar keren dat non-conformistische kunstenaars hun werk in het openbaar durfden te tonen, leidde dat tot botsingen met de autoriteiten. Ondanks de door Chroesjtsjov ingezette “dooi” na de totale onderdrukking door Stalin, ontstak hij in woede toen hij in 1962 op een expositie de abstracte kunst van een aantal nonkonformisty onder ogen kreeg. En in 1974 maakte de Moskouse politie met bulldozers en waterkanonnen een abrupt einde aan een expositie van abstracte kunst in de open lucht.

Niet-officiële kunstenaars zoals Vologzhanin waren verzekerd van alle vormen van tegenwerking vanuit de overheid. Ze kregen geen baan, in hun kunst waren ze aangewezen op een ondergronds maar actief circuit van huiskamerexposities. Uiteraard was ook het bezoeken van niet-officiële kunstenaars verboden, hun kunst mocht ook niet worden geëxporteerd.

De verzamelaar die deze werken direct van Vologhzanin kocht, vertelde dat je een bezoek aan een kunstenaar tussen twee zakenafspraken moest inplannen. Dat verschafte een alibi. Je kon dan snel de kunstenaar aandoen, binnen vijftien minuten werk van hem uitzoeken, om dan weer snel door te gaan naar de volgende afspraak. Er was daarna altijd wel weer een diplomaat te vinden die het werk, tegen een vergoeding, als diplomatieke post naar het buitenland wilde uitvoeren.

Pas vanaf 1986, met de perestrojka en de glasnost van Michail Gorbatsjov, werd het voor deze kunstenaars mogelijk om “bovengronds” en zelfs in het buitenland te exposeren. De eerste expositie van Vologhzanin en andere Russische hedendaagse kunstenaars vond in 1989 plaats in de Thumb Gallery in Londen, gevolgd door de Vanguard Exhibition in New York, de Biënnale (Venetië), exposities in Zwitserland, Frankrijk, etc.

De keuze om trouw te blijven aan hun eigen vrijheid als kunstenaar en zich niet te onderwerpen aan de door het regime opgelegde vorm van staatskunst, had dus een stevig prijskaartje. Onder dergelijke omstandigheden is het geen wonder dat deze kunstenaars geen grote bekendheid hebben gekregen. Ook nu nog, na de Perestrojka, vormen ze een enigszins vergeten generatie. De rijke oligarchen van het Rusland onder Poetin verzamelen alleen de vroege non-conformisten uit het begin van de 20ste eeuw, die dan ook zeer in prijs stegen.

Toch waren er verzamelaars die deze kunstenaars wel ondersteunden. Vologzanin’s schilderijen werden gekocht door bekende voorvechters van non-conformistische kunst zoals Alexander Glaser, Leonid Talochkin, E. Nutovich, Albert Rusanov, Vladimir Nemukhin &c. Eigenzinnige en ook dappere lieden want sommigen van hen durfden – niet zonder risico – de strijd met de Sovjet censuur aan te gaan.

In januari 2011 exposeerde de kunstenaar ter gelegenheid van zijn 65ste verjaardag in het Centrale Kunstenaarsgebouw in Moskou. Vologhzanin leeft en werkt in Moskou.

… I would like to stress that Vologzhanin is unquestionably a phenomenon among modern Moscow painters, but one that unfortunately remains little studied and poorly grasped by today’s critics and art experts. He is worthy of attention.”

De verzamelaar Albert Rusanov in 1994

Marc Schreuder & Nicole Schreuder-Kraan

Nonconformistische kunst: een onderzoek naar kleur en vrijheid

Gierstraat 51
2011 GB Haarlem
3 juli tot 5 augustus 2018

Informatie: (023) 531 39 05