Sammlung Weltensand
foto boven: Elvira Wersche’s Sammlung Weltensand

To see a World in a Grain of Sand

And a Heaven in a Wild Flower 
Hold Infinity in the palm of your hand 
And Eternity in an hour

uit: Auguries of Innocence
door William Blake

Als kleuter vond mijn schoonzusje het heerlijk om haar Lange Vingers, alvorens ze op te eten, in het zand van de zandbak te dopen. Lekker, voor de knars.

Na haar kleutertijd heeft men haar daar niet meer op kunnen betrappen, maar het is een mooi voorbeeld van de fascinatie die kinderen voor zand kunnen hebben. Wij grote mensen vinden zand zó normaal dat we nooit meer de moeite nemen om er werkelijk naar te kijken (laat staan het te willen proeven).
Zand is er gewoon.

Elvira Wersche

Voor Elvira Wersche is dat anders. Zij heeft altijd al een fascinatie voor zand gehad en die fascinatie is gebleven. Het is het medium van haar kunstwerken geworden. Elvira maakt mozaïeken van zand die op de vloeren van kerken, synagoges en musea worden gecreëerd in complexe, geometrische patronen.

Elvira Wersche, project Quartz in De Cacaofabriek in Helmond, 2015
Elvira Wersche, project Quartz in De Cacaofabriek in Helmond, 2015

Al deze werken zijn vergankelijk: ze worden altijd weer uitgewist en weggeveegd. Het verschijnen en verdwijnen maakt deel uit van het kunstwerk, zoals alles in onze wereld aan deze wetmatigheid is onderworpen, hoe moeilijk we het daar als mensen vaak ook mee hebben.
In dat opzicht doen haar zandmozaieken denken aan de Tibetaanse zandmandalas, die de vergankelijke natuur der dingen symboliseren. Ze worden door boeddhistische monniken vervaardigd en wanneer een mandala – soms na weken werk – is voltooid, wordt deze in een ceremonie vernietigd. Het zand wordt – net als bij Elvira – aan de aanwezigen uitgedeeld en het overige zand wordt in een in zijde gewikkelde kruik naar een snel stromende rivier gebracht om te worden teruggegeven aan de natuur.

In de kunstwerken van Elvira Wersche komen verschillende aspecten samen. Aspecten, waarvan sommigen ons voorstellingsvermogen bijna te boven gaan.

Want het zand zelf, bijvoorbeeld, heeft een oeroude geschiedenis. In de loop van miljoenen jaren werd het gesteente van bergen geslecht, in weer en wind, millimeter voor millimeter. Daarna werd het sediment (zand) door water, wind en ijs meegevoerd en honderden kilometers verderop neergelegd. Al het zand in Nederland is aangevoerd van de ons omringende bergketens. Deze reis duurde duizenden, maar soms ook honderdduizenden jaren. De geschiedenis van het zand vertelt over de geschiedenis van onze aarde.

Gemengd wereldzand, vergroot
Gemengd wereldzand, vergroot

En dan die verscheidenheid! Zand bestaat uit korrels ter grootte van 0,05 – 2 mm. en bevat mineralen zoals kwarts, veldspaat, granaat en calciet. Kwarts is transparant, maar door de verwering van het oppervlak van de korrel oogt het wit. Soms is er ijzeroxide op een korrel neergeslagen, waardoor deze geel of bruin kleurt. Maar er bestaat ook groen zand, rood zand, zuiver wit zand, zwart zand.

Quarz

Sinds 2001 heeft Elvira een enorme collectie van meer dan 1000 zandmonsters opgebouwd: de Sammlung Weltensand, (Elvira heeft Duitse roots). Van allerlei plekken in de wereld nam zij zand mee, maar ook vrienden en kennissen zijn haar zand gaan toesturen. Bijna wekelijks ontvangt ze zakjes zand met de post. Die worden dan voorzien van een sticker die de herkomst vermeldt. En zo wordt een mozaïek van Elvira Wersche ook een staalkaart van de wereld. Haar kunstwerken omvatten de globe. Weer zo’n grote gedachte waar je even bij moet stilstaan.

Het zand omvat ook de geschiedenis van de mens. Elvira Wersche: “Toen ik op de archeologische site van Troje ontdekte dat honderd jaar Trojaanse geschiedenis – van mensen, dieren, planten, voorwerpen – is gecomprimeerd tot een laag van één centimeter zand, werd het stil in mij. Dit soort ervaringen zijn de inspiratiebron voor mijn werk”.

In de collectie bevond zich ook een zakje met zand van Ground Zero in New York. Grijs, van alle as. De resten van de twee gebouwen van het World Trade Center, en alle mensen daarin. Alles tot stof wedergekeerd.

Elvira’s inspiratiebron voor haar mozaïeken ligt niet bij de mandala’s van de Boeddhisten, maar in de bestudering van de ingenieuze Arabische geometrische decoratiepatronen zoals die op tegeltableaus e.d. te zien zijn. Ze zijn gebaseerd op complexe onderliggende lijnpatronen. Omdat de tegeltableaus zich uiteindelijk vaak beperken tot circa drie kleuren, worden deze onderliggende patronen voor ons verhuld. Bij Elvira blijven ze echter beter zichtbaar.

IMG_4806_Wersche

Bij de Arabische patronen maakt de fascinerende regelmaat ons receptief voor een meditatieve staat. Voor Elvira Wersche, als westers kunstenaar, is het echter ook van belang om zich als kunstenaar vrij te kunnen uitdrukken. Hoewel haar kunstwerken zijn gebaseerd op een van tevoren bedacht patroon, staat het haar vrij om daar, al werkend, vanaf te wijken. Voor haar staat het nooit vast hoe het kunstwerk eruit zal komen te zien.

Zandmozaiek Vleeshal HaarlemMomenteel wordt er door Elvira Wersche in het kader van de tentoonstelling Reiskoorts in de Haarlemse Vleeshal aan een nieuwe Weltensand installatie gewerkt. Ik raad u van harte aan om daar eens binnen te stappen. Misschien is dit wel de eerste keer sinds uw kindertijd dat u weer eens bewust naar zand zult kijken!

Tijd (geschiedenis) en ruimte (het zand van allerlei zeer verscheidene locaties) komen hier samen in een kunstwerk. En aan het eind van de tentoonstelling wordt het zand, net als bij de boeddhisten, door uitstrooiing in het water teruggegeven aan de wereld.

Marc Schreuder

De Hallen, Grote Markt 16, Haarlem:
REISKOORTS – bij Nederlandse kunstenaars sinds 1850
Nog tot 11.09.2016

Zand en werktuigen voor het mozaiek Vleeshal Haarlem