Odilon Redon: La Tentation de Saint Antoine plate III

Het is toch geweldig dat er musea zijn die zoiets kunnen organiseren:

in The Cantor Arts Center van Stanford University (Californië, U.S.A.) opende deze week een tentoonstelling waarbij alle drie de versies van La Tentation de Saint Antoine door de Franse symbolist Odilon Redon zijn samengebracht. In totaal gaat het om 42 composities. Redon maakte deze lithografische albums als illustraties van het gelijknamige boek van Gustave Flaubert.

Flaubert publiceerde zijn lange gedicht al jaren eerder, in 1874. Redon werd er zo door geïnspireerd dat het tot maar liefst drie litho-series leidde. Deze albums (of mappen, eigenlijk) met series litho’s of steendrukken werden in 1888, 1889 en 1896 uitgegeven.

De eerste twee albums werden uitgebracht in een relatief kleine oplage van 60 exemplaren, de 1896 uitgave had een oplage van 50. Vaak zijn de albums verspreid en los verkocht. Het is dus echt een buitenkans om deze series bij elkaar te zien.

Redon’s werk bleef buiten Frankrijk relatief onopgemerkt. Met uitzondering van Nederland, waar met name twee verzamelaars – Helene Kröller-Müller en Andries Bonger – zijn werk actief verzamelden en de Verenigde Staten, waar zijn werk ook nu nog zeer populair is, getuige ook deze tentoonstelling.

Veel van deze werken kwamen in musea terecht, soms intact als map, vaker als losse bladen. In Nederland zijn bladen uit deze series te vinden in de museale collecties van o.a. het Rijksmuseum en het Haags Gemeentemuseum. Wij konden zelf uit de collectie Knegtel een aantal bladen uit de eerste serie uit 1888 kopen.

Gustave Flaubert is vooral bekend om zijn meesterwerk Madame Bovary. In 1845 trouwde Flaubert’s zuster Caroline met zijn jeugdvriend Émile Hamard. Flaubert vergezelde hen op hun huwelijksreis naar Italië, alwaar hij De verzoeking van de Heilige Antonius door Pieter Brueghel de Oude bewonderde. Het was dit werk dat hem inspireerde tot het schrijven van de Tentation, maar al sinds 1835 hield het thema van de verzoeking hem bezig, na lezing van Caïn door Byron en Faust door Goethe.

Hij werkte bijna dertig jaar aan deze surrealistische vertelling over de verzoeking van de Heilige Antonius en schreef wel drie versies van zijn lange gedicht. Het werk heeft grote beeldende kracht maar het was vooral door de pakkende verbeelding van Redon dat Flaubert’s wonderlijke werk uiteindelijk tot leven kwam, (zie het artikel van Colin Dickey).

In de Tentation wordt de kluizenaar Antonius geconfronteerd met demonische verschijningen: visies van luxe, macht en wellust. Nog confronterender is echter de verschijning van zijn leerling Hilarion, die hem alle goden, alle rites, alle gebeden, alle orakels laat zien, daarmee de contradicties in de Heilige Schrift onderstrepend. En wanneer de demon in de naam van de wetenschap alle geheimen van het universum onthult, dan is de kluizenaar bijna geneigd om zich hieraan over te geven. Maar dan komt de zon op, met daarin het stralende gezicht van Christus.

Odilon Redon: La Tentation de Saint Antoine plate X

Van deze laatste passage uit het boek hebben wij de prent in collectie. Zie voor deze passage (en de integrale tekst on line): Flaubert laat de zon, een aloud symbool voor de Godheid, samenvallen met de Christus.

Voorts hebben wij nog plaat VIII : «Et toutes sortes de bêtes effroyables surgissent.» en plaat III « …et un grand oiseau, qui descend du ciel, vient s’abatire sur le sommet de sa chevelure ».

Odilon Redon, La tentation de Saint Antoine plate VIII

Bij lithografie wordt de afbeelding met lithokrijt of tusche (inkt) direct op de steen getekend. De steen wordt vervolgens behandeld met zuur waardoor de inkt alleen zal hechten op de getekende delen. Daarna wordt de steen ingeïnkt met een inktrol. Het papier wordt bovenop de steen gelegd, vervolgens wordt er op een lithopers een afdruk gemaakt.

Deze serie prenten zijn gedrukt op chine collé. Dat wil zeggen dat de afbeelding is gedrukt op een zeer dun vel Japans papier, dat zo dun is dat het op zijn beurt op een groter steunvel of drager is geplakt. Het hoogwaardige en sterke Japanse papier is zeer geschikt om alle nuances van het drukwerk te pakken. Redon’s composities zullen echter wel hoge eisen aan de lithograaf hebben gesteld, want de kleur van Redon’s prenten loopt van diep zwart tot een subtiel lichtgrijs. Wanneer de lithosteen te zwaar zou worden ingeïnkt dan lopen de genuanceerde partijen dicht. Bij te weinig inkt zullen de zwarte delen echter weer te grijs worden.

Dankzij zijn drukker, bij onze prenten was dat de Parijzenaar Becquet, kunnen we de artistieke keuzes van Redon goed volgen. Dankzij de directheid van dit medium zijn alle nuances zichtbaar, alsof het een origineel betreft.

Link naar de website van onze kunsthandel